ترجمه و توضیح سوره التکاثر

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش شامل همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

أَلْهَاکُمُ التَّکَاثُرُ ﴿١

افزون طلببی و تفاخر شما را سرگرم ساخت. (١)

“ثکاثر” از ماده‎ی کثرت به معنی آن است که جمعی در کثرت مال و اولاد فخر فروشی می­کنند. پس معنای آیه این است: که فخر فروشی شما در داشتن مال و زینت دنیا و مسابقه گذاشتن در جمع مال و فرزند، شما را از یاد خدا باز داشت، در نتیجه عمری را به غفلت گذراندید.[۱]

حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقَابِرَ ﴿٢

تا آنجا که به زیارت قبرها رفتید. (٢)

یعنی قبور مردگان خود را بر شمردید. امیرالمؤمنین علی (ع) بعد از تلاوت این سوره فرمودند: شگفتا! چه هدف بسیار دوری؟ و چه زیارت کنندگان غافلی؟ چه افتخار موهوم و رسوایی؟ به یاد استخوان پوسیده‎ی کسانی افتاده ­اند که سال­هاست خاک شده­ اند، آیا به محل نابودی پدران خویش افتخار می­کنند؟ و یا با شمردن مردگان و معدومین، خود را بسیار می­ شمرند؟ این اجساد پوسیده اگر مایه‎ی عبرت باشند سزاوارتر است تا موجب افتخار گردند.[۲]

کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿٣ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿۴

چنین نیست که می­ پندارید، به زودی خواهید دانست (٣) باز چنین نیست به زودی خواهید دانست. (۴)

این دو آیه برای تخطئه ایشان است، از این که با سرگرمی به چنین امر بیهوده­ ای از اهداف مهم­شان بازماندند، لذا ایشان را تهدید می­کند که، به زودی به آثار سوءِ این غفلت خود آگاه خواهید شد، و وقتی از زندگی دنیا بریده شدید آن آثار سوء را خواهید شناخت.[۳] امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند: منظور از آیه (٣) عذاب قبر یا همان برزخ و آیه (۴) عذاب قیامت است.[۴]

کَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْیَقِینِ ﴿۵ لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ ﴿۶

نه چنین نیست که می ­پندارید اگر شما به علم یقینی می­دانستید (۵) به طور قطع جهنم را می­دیدید. (۶)

علم الیقین: این است که انسان از دلایل مختلف، به چیزی یقین پیدا کند، مانند: کسی که با مشاهده دود به وجود آتش یقین پیدا می­کند. پس اگر شما به آخرت ایمان و علم ­الیقین داشتید، هرگز به سراغ این موهومات و تفاخرها نمی­رفتید. یعنی اگر انسان به علم الیقین برسد، در همین دنیا و قبل از قیامت و به چشم بصیرت، یعنی با رؤیت قلبی که از آثار علم الیقین است می­تواند جهنم را ببیند. [و کذلک نری ابراهیم ملکوت السماوات و الارض و لیکون من الموقنین، و این چنین ملکوت آسمان ها و زمین را ابراهیم نشان می دهیم تا از صاحبان یقین گردد. (انعام/۷۵)].[۵]

ثُمَّ لَتَرَوُنَّهَا عَیْنَ الْیَقِینِ ﴿٧

سپس آن دوزخ را با دیده ­ی یقین مشاهده می­کردید. (٧)

عین الیقین: و آن در جایی است که انسان به مرحله‎ی مشاهده می­رسد و با چشم خود آتش را می­بیند. بنابراین، اگر در آیه‎ی قبل منظور مشاهده‎ی دوزخ با چشم بصیرت و در همین دنیا بود، در این آیه منظور دیدن دوزخ در قیامت با چشم ظاهر است. نکته‎ی مهم این است که جهل نسبت به مجازات الهی و بی­ ایمانی به معاد به عنوان علت تفاخر و تکاثر ذکر شده است، گویا همین که افق دید انسان محدود به دنیا و ظواهر مادی می­شود خود به خود تفاخر، برتری­ جویی و فزون طلبی برایش به صورت ارزش­های اصیل در می ­آید.[۶]

ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ ﴿٨

سپس درآن روز از این نعمت­ها ،بازخواست می­شوید. (٨)

هر انسانی از نعمت­های ظاهری و باطنی که خدا به او داده باز خواست می­شود. بنابراین، کسب این نعمت­ها به طریق خدا پسندانه که انسان را به هدف مطلوبش برساند، همان طریقی است که آدمی را به هدف از خلقتش که همان اطاعت است می­رساند، و استعمال آنها به طور دلخواه و بدون در نظر گرفتن این که این نعمت­ها وسیله­ اند نه هدف، گمراهی و برید ن از هدف است، و این خود معصیت است. و سؤال از نعیم الهی در واقع سؤال از چگونگی استفاده ازنعمت­های الهی است و به عبارت دیگر: سؤال از عمل بنده و رسیدگی به اعمال او می­باشد.[۷]

 – همان، ص ۸۰۸[۱]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۲۷۷[۲]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۸۰۹[۳]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۲۷۹[۴]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۳۵۱[۵]

 – همان، ص ۱۳۵۱ [۶]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۸۱۲ – ۸۱۱[۷]