ترجمه و توضیح سوره الصافات ۹۹ – ۶۲

أَذَٰلِکَ خَیْرٌ‌ نُّزُلًا أَمْ شَجَرَ‌هُ الزَّقُّومِ ﴿۶٢

آیا این برای پذیرایی بهتر است یا درخت زقوم؟ (۶۲)

در این بین نعمت­هایی که خدای تعالی برای اهل بهشت آماده کرده، و آنها را با صفت رزق کریم توصیف نموده، با جایگاهی که برای اهل آتش تهیه دیده، و خوراکی آنها که میوه درخت زقوم است، که شکوفه ­هایش مانند سر شیطان­ها است و نیز نوشیدنی از حمیم (آبی سوزان و بدبو) است، مقایسه می­ کند. می­ فرماید: این رزق کریم که مخصوص مخلصین است، و برای پذیرایی از ایشان آماده شده بهترست، یا درخت زقوم که تلخ، بد طعم و بدبو است؟[۱]

البته باید توجه داشت که بهتر بودن  به  این معنا نیست، که  درخت  زقوم خوب است، امّا نعمت بهشتیان بهتر است، بلکه عرب­ها گاهی که هیچ خوبی در طرف دیگر نیست از کلمه «خیر» استفاده می­کنند. و شاید هم احتمال این باشد که آیه به طور کنایه آمیز می­خواهد بگوید: آیا این افتخار و کرامت بهتر است، یا آن رسوایی و فضاحت؟[۲]

 إِنَّا جَعَلْنَاهَا فِتْنَهً لِّلظَّالِمِینَ ﴿۶٣ إِنَّهَا شَجَرَ‌هٌ تَخْرُ‌جُ فِی أَصْلِ الْجَحِیمِ ﴿۶۴ طَلْعُهَا کَأَنَّهُ رُ‌ءُوسُ الشَّیَاطِینِ ﴿۶۵

همانا ما آن را برای ستمگران، عذاب قرار داده ایم (۶۳) آن درختی است که در اعماق جهنم می ­روید (۶۴) میوه اش گویی سرهای دیوان است (۶۵)

هنگامی که آیه زقوم نازل شد، مشرکین آیه شریفه را به سخریّه گرفتند، و گفتند: مگر ممکن است درخت یا گیاهی از قعر جهنم بروید؟ آتش کجا؟ و گیاه و درخت کجا؟ بنابر این شنیدن نام این گیاه و اوصاف آن مایه آزمایش آنها در این دنیا، و خود آن در آخرت مایه رنج و عذاب آنهاست. گویا آنها از این نکته غافل بودند که اصولی که بر زندگی آن جهان حاکم است، با این جهان بسیار تفاوت دارد، گیاه و درختی که از قعر جهنم می­ روید، به رنگ جهنم است، و در شرایط جهنم پرورش یافته، نه گیاهی است همانند گیاهی که در باغ های این جهان می­ روید، و شاید از این نکته بی خبر نبودند، بلکه هدف­ شان تنها سخریّه و استهزا بود. در اینجا این سؤال پیش می­ آید که مگر مردم کله های شیاطین را دیده بودند، که قرآن شکوفه­ های زقوم را به آن تشبیه می­کند؟ پاسخ این است که: این تشبیه برای بیان نهایت زشتی و چهره­ ی تنفرآمیز آن است، زیرا انسان از چیزی که متنفر باشد، در ذهن خود برای آن چهره­ ی زشت و وحشتناک، و به هر چه علاقه مند است، برای آن قیافه زیبا و دوست داشتنی ترسیم می­کند. لذا در عکس­ هایی که مردم برای فرشتگان می­ کشند، زیباترین چهره ­ها را ترسیم می­ کنند، و به عکس برای دیوان و شیاطین بدترین چهره ­ها را، در حالی که نه فرشته را دیده ­اند و نه دیو را.[۳]

 فَإِنَّهُمْ لَآکِلُونَ مِنْهَا فَمَالِئُونَ مِنْهَا الْبُطُونَ ﴿۶۶ ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَیْهَا لَشَوْبًا مِّنْ حَمِیمٍ ﴿۶٧ ثُمَّ إِنَّ مَرْ‌جِعَهُمْ لَإِلَى الْجَحِیمِ ﴿۶٨

پس دوزخیان حتما از آن می­ خورند و شکم­ها را از آن پر می­کنند (۶۶) سپس برای ایشان بر روی آن مخلوطی از آب جوشان است (۶۷) سپس بازگشت­ شان بی گمان به جانب آتش دوزخ است (۶۸)

این همان فتنه و عذابی است که در آیات قبل به آن اشاره شد، خوردن از این گیاه دوزخی با آن بوی بد و طعم تلخ، آن هم خوردن به مقدار زیاد، (اشاره است به گرسنگی شدید اهل دوزخ)، عذابی دردناک است. بدیهی است خوردن از این غذای تلخ و ناگوار تشنگی آور است، امّا به هنگامی که تشنه می­ شوند چه می­ نوشند؟ قرآن می­فرماید: مخلوطی از آب داغ و بسیار سوزان که متعفن و آلوده است می­نوشند. آن غذای دوزخیان و این نوشابه آنان، امّا بعد از این پذیرایی به کجا می­ روند؟ قرآن می­ فرماید: سپس آنها را به جهنم بازمی­ گردانند. پس معلوم می­ شود که این آب داغ متعفن از چشمه­ای بیرون جهنم است.[۴]

 إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آبَاءَهُمْ ضَالِّینَ ﴿۶٩ فَهُمْ عَلَىٰ آثَارِ‌هِمْ یُهْرَ‌عُونَ ﴿٧٠

همانا آنها پدران خود را گمراه یافتند (۶۹) و با سرعت در پی آنها کشانده می­ شوند (۷۰)

در آخرین آیات مورد بحث قرآن دلیل اصلی گرفتاری دوزخیان را در چنگال این مجازات­های دردناک را در دو جمله کوتاه و پر معنا بیان می­کند: این دوزخیان با این که می­ دانستند پدران­شان گمراهند، از ایشان تقلید کردند و با جان و دل، و بی­اختیار و به سرعت به دنبال آنها دویدند، گویی اراده ­ای از خود ندارند، و به همین جهت دنبال پدران خود به سرعت به سوی دوزخ می­ روند، و خلاصه جزای آخرت­شان مطابق رفتار دنیایی ایشان است.[۵]

 وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَکْثَرُ‌ الْأَوَّلِینَ ﴿٧١

و البته پیش از آنها بیشتر پیشینیان گمراه شدند (۷۱)

آیه شریفه می­ خواهد مشرکین زمان پیامبر (ص) را به مشرکین امت­های هلاک شده قبل تشبیه کند، می­­ فرماید: اکثر امت­های گذشته گمراه شدند، و در اثر تکذیب پیامبران­شان هلاک شدند، پس شما مشرکین نیز همین­ طور هلاک خواهید شد و این سنت الهی است. آیه در عین حال تسلّی خاطر برای پیامبر (ص) و مؤمنین است.[۶]

 وَلَقَدْ أَرْ‌سَلْنَا فِیهِم مُّنذِرِ‌ینَ ﴿٧٢ فَانظُرْ‌ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَهُ الْمُنذَرِ‌ینَ ﴿٧٣ إِلَّا عِبَادَ اللَّـهِ الْمُخْلَصِینَ ﴿٧۴

و حال آن که  ما  هشدار دهندگانی در میان­شان  فرستادیم (۷۲) پس  ببین فرجام هشدار داده شدگان چگونه شد (۷۳)  به استثنای بندگان خالص  شده  خدا (۷۴)

می­ فرماید: گمراهی امت­های گذشته به خاطر نداشتن رهبر و راهنما نبود، چون ما در میان آنها پیامبران و رسولانی فرستادیم که آنها را از شرک، ظلم، بیدادگری و تقلید کورکورانه از دیگران بیم می­دادند، و آنها را به مسؤولیت­ های­شان آشنا می­ ساختند. حال عاقبت این اقوام لجوج گمراه را بنگر که چگونه آنها را به عذاب دردناکی گرفتار کردیم، و هلاک نمودیم، جز بندگان با ایمان و مخلص که از این مهلکه جان سالم به در بردند. قابل توجه این که در این سوره پنج بار روی بندگان مخلص خدا در آیات مختلف تکیه شده، و این نشانه ­ایست از عظمت مقام آنها، همان طور که قبلا اشاره شده آنها کسانی هستند که در معرفت، ایمان و جهاد با نفس آن چنان پیروز شده­ اند، که خدا آنها را برگزیده و خالص کرده، به همین دلیل در انحرافات و لغزش­ها مصونیت پیدا کردند. شیطان از نفوذ در آنها عاجز و مأیوس است. و این در حقیقت پیامی است الهام بخش برای مؤمنان مقاوم آن روز مکه، و برای ما مسلمانان در دنیای پر غوغای امروز که از انبوه دشمنان نهراسیم تا در صف عباد الله مخلصین جای بگیریم.[۷]

 وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ فَلَنِعْمَ الْمُجِیبُونَ ﴿٧۵ وَنَجَّیْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْکَرْ‌بِ الْعَظِیمِ ﴿٧۶ وَجَعَلْنَا ذُرِّ‌یَّتَهُ هُمُ الْبَاقِینَ ﴿٧٧

و همانا نوح ما را ندا داد و چه نیکو اجابت کننده بودیم (۷۵) و او و کسانش را از آن محنت بزرگ رهانیدیم (۷۶) و نسل او را باقی گذاشتیم (۷۷)

در واقع زمانی که حضرت نوح (ع) از هدایت قومش مأیوس شد به درگاه خدای خویش قومش را نفرین می­کند، و برای هلاکت آنها به پروردگارش استغاثه می­کند، که [پروردگارا! از کافران احدی را بر روی زمین باقی نگذار، (نوح/۲۶)] و در آیه [پروردگار خود را چنین بخواند که من زیردست شدم و از تو یاری می­خواهم، (قمر/۱۰)] و خدای تعالی نیز کمال عنایت خود را نسبت به ندای نوح و اجابت درخواست او نشان می­دهد، و خدای سبحان خود را در اجابت کردن ندای نوح مدح می­کند، که چه خوب اجابت کننده ­ای هستیم. و اگر خود را با این که یکی است (اجابت کنندگان) خوانده، به منظور تعظیم بوده است.[۸] سپس می­فرماید: او و خاندانش را از اندوه بزرگ رهایی بخشیدیم. یعنی آزار قوم نوح و زخم زبان­های شدید و اسائه­­ ی ادب ها و نسبت­های جنونی که به نوح روا داشتند، در نهایت به طوفان بزرگ انجامید، که خدا او و اهل بیت او و مؤمنین را از چنگال این قوم ستمگر رهایی بخشید، و همه ­ی مشرکان را به هلاکت رسانید.[۹] و فرزندان او را از بین همه­ ی مردم جزء باقی ماندگان روی زمین قرار دادیم، در داستان نوح (ع) در سوره هود راجع به این معنا بحث شده.[۱۰]

وَتَرَ‌کْنَا عَلَیْهِ فِی الْآخِرِ‌ینَ ﴿٧٨ سَلَامٌ عَلَىٰ نُوحٍ فِی الْعَالَمِینَ ﴿٧٩

و در میان آیندگان او را بر جایی نهادیم (۷۸) درود بر نوح در میان جهانیان (۷۹)

منظور از (ترک در آخرین) این است، که خدای تعالی دعوت نوح را به سوی توحید، بعد از او هم در بشر زنده نگه داشته و در هر عصری بعد از عصر دیگر تا روز قیامت اثر مجاهدت­ های آن جناب را در راه خدا باقی و محفوظ داشته است. امّا منظور از (عالمین) همه­ ی عوالم بشری و امت­ها و جماعت­ های بشری تا روز قیامت است. و این سلامی که خدای تعالی به نوح داد تا روز قیامت، خود تحنیتی مبارک است، که خدای تعالی از ناحیه ­ی تمامی امت­های بشری که در اثر مجاهدت­ ها و دعوت نوح از اعتقادات صحیح و اعمال صالح برخوردار شده ­اند به نوح داده است، چون نوح (ع) اولین کسی است که برای دعوت به توحید و مبارزه علیه شرک قیام نمود، و در این راه شدیدترین رنج­ها و سختی­ها را تحمل کرد، آن هم نه یک سال و دو سال بلکه نزدیک به هزار سال، آن هم نه با کمک کسی، بلکه خودش به تنهایی، پس آن جناب به تنهایی از هر چیز که در بشریت و تا روز قیامت رخ بدهد سهیم و شریک است، و در کلام خدای تعالی چنین سلامی به احدی داده نشده، که این قدر وسیع باشد.[۱۱]

 إِنَّا کَذَٰلِکَ نَجْزِی الْمُحْسِنِینَ﴿٨٠ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِینَ﴿٨١ ثُمَّ أَغْرَ‌قْنَا الْآخَرِ‌ینَ ﴿٨٢

ما این گونه نیکوکاران را پاداش می­دهیم (۸۰) به راستی او از بندگان مؤمن ما بود (۸۱) سپس دیگران را غرق کردیم (۸۲)

می­فرماید: همان طور که به همه­ ی نیکوکاران پاداش می­دهیم به نوح نیز پاداش دادیم، منتها پاداشی درخور او، مانند اجابت ندایش، رهایی او و اهل بیتش از اندوه شدید، باقی گذاردن ذریه ­اش در روی زمین، درودی که تا روز قیامت از ناحیه فرد فرد بشر صالح به وی فرستاده می­شود. امّا چگونه نوح از نیکوکاران بود؟ می­­فرماید: برای این که از بندگان مؤمن ما بود و خدای عزّ و جلّ را به حقیقت بندگی کرد، او غیر آن چه خدا می­ خواست، نمی­ خواست، و غیر آن چه خدا دستور داده بود نمی­کرد، و به تمام معنی مؤمن حقیقی بود، و این اعتقاد به حق او، در تمامی ارکان وجودش جریان داشت. در پایان می­ فرماید: بعد از مدتی قوم او را غرق کردیم.[۱۲]

وَإِنَّ مِن شِیعَتِهِ لَإِبْرَ‌اهِیمَ ﴿٨٣ إِذْ جَاءَ رَ‌بَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ ﴿٨۴

و بی­ گمان، ابراهیم از پیروان او بود (۸۳) آن گاه که با دلی پاک به پروردگارش روی آورد (۸۴)

شیعه یعنی، مردمی که موافق طریقه­ ی کسی حرکت کنند، و مراد آیه این است که ابراهیم یکی از شیعیان نوح بود، چون دینش موافق دین او، یعنی دین توحید بود. و امّا «آمدن نزد پروردگار» کنایه از تصدیق خدا، و ایمان به او است، و مراد به قلب سلیم، آن قلبی است که هیچ تعلقی به غیر خدا نداشته باشد، همچنان که امام صادق (ع) فرموده: قلب سلیم قلبی است که خدا را دیدار می­کند در حالی که به جز خدای عزّ و جلّ کسی دیگر در آن نباشد.[۱۳]

 إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ ﴿٨۵ أَئِفْکًا آلِهَهً دُونَ اللَّـهِ تُرِ‌یدُونَ ﴿٨۶

چون به پدر و قوم خود گفت: چه چیزی را می­ پرستید؟ (۸۵) آیا غیر از خداوند، خدایان دروغین را می­ خواهید؟ (۸۶)­

حضرت ابراهیم (ع) با این که می­دید که قومش و پدرش (عمویش) بت می­ پرستند، با این وجود از آنها پرسید: شما چه می­پرستید؟ منظورش از این سؤال اظهار تعجب بود، و خواست بفهماند این عمل شما واقعا عجیب و غریب است. سپس فرمود: آیا شما به جای خدای عزّ و جلّ، سراغ خدایان دروغین را می­گیرید؟ چگونه مرید خدایان دروغین می­شوید؟[۱۴]

 فَمَا ظَنُّکُم بِرَ‌بِّ الْعَالَمِینَ ﴿٨٧

پس به پروردگار جهانیان چه گمان دارید؟ (۸۷)

یعنی در حالی که روزی او را می ­خورید، و نعمت­هایش سراسر وجود شما را احاطه کرده، با این حال موجودات بی ارزشی را همردیف او قرار داده ­اید، و انتظار هم دارید که به شما رحم کند و به جرم کفرتان مجازاتتان نکند؟ تعبیر به «ربّ العالمین» هم وحدانیت خدا را در ربوبیت گوشزد می­کند، و هم افکار شرک آمیز آنها مانند اعتقاد به ارباب و خدایان دروغین را ردّ می­کند.[۱۵]

 فَنَظَرَ‌ نَظْرَ‌هً فِی النُّجُومِ ﴿٨٨ فَقَالَ إِنِّی سَقِیمٌ ﴿٨٩ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِ‌ینَ ﴿٩٠

پس نظری به ستارگان افکند (۸۸) و گفت: من بیمارم (۸۹) پس از او روی برگرداندند و برگشتند (۹۰)

علامه می­فرماید: ۱)نگاه کردن در ستارگان یا برای این بود که ساعت را تشخیص دهد، و مثل کسی که دچار تب نوبه است، و بخواهد بفهمد چه ساعتی دوباره شب می ­آید، یا فلان ستاره چه وقت طلوع یا غروب می­­کند، ۲) و یا نگاه کردن در ستارگان برای آن بوده که حوادث آینده ­ای را که منجم­ ها آن حوادث را از اوضاع ستارگان به دست می­ آوردند، پیشگویی کند. بنابر وجه اول معنای آیه چنین می­شود: که وقتی اهل شهر خواستند همگی از شهر بیرون روند، تا در بیرون شهر مراسم عید خود را به پا کنند، ابراهیم نگاهی به ستارگان انداخت، و سپس به ایشان اطلاع داد که به زودی کسالت من شروع می­شود، و من نمی­توانم در این عید شرکت کنم. و بنابر وجه دوم معنا این می­شود: که ابراهیم در این هنگام نگاهی به ستارگان کرد و طبق قواعد منجمین پیشگویی کرد که به زودی من مریض خواهم شد، و نمی ­توانم با شما از شهر خارج شوم. ایشان می­فرماید: وجه اول با وضع ابراهیم (ع) مناسب­تر است، چون آن جناب با این که توحید­ی خالص داشت، دیگر معنا ندارد برای غیر خدا تأثیری قایل باشد، و از سوی دیگر هیچ دلیلی هم در دست نیست که آن جناب در آن زمان مریض نبوده، بلکه دلیل داریم بر این که مریض بوده، چون از یک سو خداوند ایشان را دارای قلب سلیم معرفی می­کند، و از سوی دیگر از او حکایت کرده که آن جناب صریحاً گفته است: من مریضم، و کسی که دارای قلب سلیم است، دروغ و سخن بیهوده نمی­ گوید. در ادامه می­فرماید: مردم از آمدن ابراهیم صرفنظر کرده، او را تنها گذاشته از شهر خارج شدند.[۱۶]

 فَرَ‌اغَ إِلَىٰ آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْکُلُونَ ﴿٩١ مَا لَکُمْ لَا تَنطِقُونَ ﴿٩٢

پس مخفیانه به سوی خدایان­شان رفت و گفت: چرا چیزی نمی­ خورید؟ (۹۱) شما را چه شده که سخن نمی­ گویید؟ (۹۲)

ابراهیم به سراغ بت­ها رفت، نظری به بت­ها افکند، که مانند انسان­ها تراشیده شده­ اند، انسان­هایی که در پیش رو طعام دارند، و مشغول خوردنند، (مشرکین در ایام عیدشان طعام نزد بت­ها می­ گذاشتند)، پس سرشار از خشم و غیظ گشته، پرسید: پس چرا نمی ­خورید؟ و چون پاسخی نشنید، پرسید: چرا حرف نمی ­زنید؟ با این که شما خدایانی هستید، که پرستندگانتان خیال می­کنند شما عاقل و مدبّر امور ایشانید، اینجا بود که آخرین تصمیم خود را گرفت.[۱۷]

 فَرَ‌اغَ عَلَیْهِمْ ضَرْ‌بًا بِالْیَمِینِ ﴿٩٣ فَأَقْبَلُوا إِلَیْهِ یَزِفُّونَ ﴿٩۴

پس مخفیانه با دست راست ضربتی بر سر آنها کوفت (۹۳) پس شتابان به سوی او روی آوردند (۹۴)

نتیجه آن سخنان با بت­ها این شد که تصمیم گرفت با دست راست و با تبر، محکم به سر و کله بت­ها بکوبد، (دست راست کنایه از قوت است). مردم با سرعت به طرف ابراهیم آمدند، چون احتمال می­دادند که به دست ابراهیم علیه السلام پیش آمده باشد. در این کلام حذف و اختصارگویی به کار رفته، برگشتن مردم از مراسم عید، و آمدن­شان به بت­خانه، ودیدن آن منظره را حذف کرده چون جزئیات در سوره انبیا آمده بود.[۱۸]

قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ ﴿٩۵ وَاللَّـهُ خَلَقَکُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ ﴿٩۶

گفت: آیا آن چه را که می ­تراشید، می ­پرستید (۹۵) حال آن که خداوند هم شما را آفریده و هم آن چه را که می ­پرستید (۹۶)

بعد از ماجرای بت شکنی، ابراهیم را به همین اتهام به دادگاه کشاندند، او را مورد سؤال قرار داده، از او خواستند توضیح دهد که حادثه وحشتناک بت­خانه به دست چه کسی انجام شده؟ حضرت ابراهیم برای توبیخ آنها می­گوید: آیا هیچ آدم عاقلی ساخته دست خودش را پرستش می­کند؟ هیچ با شعوری در برابر مخلوق خود زانو به زمین می­زند؟ معبود انسان باید خالق او باشد نه مخلوق او، اکنون درست بنگرید و معبود حقیقی را پیدا کنید، خدای سبحان هم شما را آفریده و هم بت­هایی را که می ­سازید. بعضی از مفسرین آیه ۹۶ را این گونه معنی کرده­ اند (خداوند هم شما را آفریده و هم اعمال شما را) البته این معنی غلط نیست، و بر خلاف پندار بعضی سر از جبر درنمی ­آورد، چرا که اعمال ما هر چند به اراده ما انجام می­گیرد، امّا اراده و قدرت بر تصمیم­گیری، و سایر نیروهایی که ما اعمال خود را با آن انجام می­دهیم، همه از ناحیه­ ی خداست، پس خدا خالق اعمال انسان است.[۱۹]

 قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْیَانًا فَأَلْقُوهُ فِی الْجَحِیمِ﴿٩٧ فَأَرَ‌ادُوا بِهِ­کَیْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِینَ ﴿٩٨

گفتند: برایش بنایی بسازید و او را در جهنمی افکنید (۹۷) پس طرحی برای او ریختند ولی ما آنها را پست ساختیم (۹۸)

مشرکین در مقابل استدلال ابراهیم، گفتند: برای شکنجه وی محلی بسازید، که گنجایش آتش افروخته داشته باشد، سپس وی را در آن آتش پرتاب کنید. کلمه جحیم به معنای آتشی است که افروختگی اش شدید باشد. البته آنها برای نابودی ابراهیم، و سوزاندنش درآتش نقشه کشیدند، امّا ما ابراهیم را برآنان غالب ساختیم، به طوری که نقشه­ ی شوم آنان هیچ اثری در آنجناب نگذاشت، و آن این بود که به آتش گفتیم: برای ابراهیم سرد و گلستان باش. جمله (فجعلناهم الاسفلین) کنایه است از این که ما ابراهیم را بر آنان غلبه دادیم.[۲۰]

وَقَالَ إِنِّی ذَاهِبٌ إِلَىٰ رَ‌بِّی سَیَهْدِینِ ﴿٩٩

و گفت: من به سوی پروردگارم روانم، زودا که هدایتم کند (۹۹)

از اینجا فصل دیگری از داستان­ های ابراهیم شروع می­شود، و آن عبارتست از مهاجرت ایشان از بین قومش، و آنگاه درخواست فرزند کردنش از خدا، و داستان ذبح اسماعیل. جمله­ی (و قال انی ذاهب الی ربی) خلاصه ایست از گفتار مفصلی که قبلا با پدر خود آزر داشت، و به او فرموده بود: [من از شما و آن چه به جای خدا می­خوانید دوری و کناره ­گیری می­کنم، و از پروردگارم حاجت می­طلبم، و امیدوارم حاجت خواهیم از پروردگارم بی ­نتیجه نباشد. (مریم/۴۸)]. و از این آیه معلوم می­شود که منظور ایشان از این که گفت: به سوی پروردگارم می­روم، رفتن به سرزمین مقدس بیت المقدس بود، تا در آنجا با فراغت بیشتر، حاجات خود را از خدا بخواهد.[۲۱]

۲- همان، ج۱۷، ص۲۲۱-۲۲۰

۱- خلاصه تفسیر المیزان و نمونه، ص۹۷۶

۱- نمونه، ج۱۹، ص۷۲-۷۱

۲- همان، ج۱۹، ص۷۳

۱- خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص۹۷۶

۲- همان، ص۹۷۶

۱- نمونه، ج۱۹، ص۷۷-۷۶

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۲۹[۸]

۲- نمونه، ج۱۹، ص۸۱-۸۰[۹]

 -۳المیزان، ج۱۷، ص۲۳۰

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۱-۲۳۰

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۲-۲۳۱

۲- همان، ج۱۷، ص۲۳۳-۲۳۲

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۳

۲- خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص۹۷۸

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۴-۲۳۳

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۶

۲- همان، ج۱۷، ص۲۳۶

۱- نمونه، ج۱۹، ص۱۰۱-۱۰۰

۲- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۸

۱- المیزان، ج۱۷، ص۲۳۹-۲۳۸