ترجمه و توضیح سوره العلق

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش شامل همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ ﴿١

بخوان به نام پروردگارت که آفرید. (١)

مراد از إقرء، امر به تلقی (گرفتن) آیاتی از قرآن است که فرشته وحی از ناحیه خدا به آنجناب وحی می‏کند، و در (اقرا باسم ربک) دستور می‏ دهد بندگانش خواندن را به نام او آغاز کنند، هر چند که در جای دیگر دستور داده هر کاری را که می‏ خواهند آغاز کنند، با بسم الله آغاز کنند، پس در حقیقت آیه مورد بحث دستور العمل است نظیر امر به گفتن ان شاء الله در آیه و (لا تقولن لشی‏ء انی فاعل ذلک غدا الا ان یشاءالله). و در جمله “ربک الذی خلق” اشاره شده است به این که رب تو تنها و تنها آن کسی است که عالم آفریده، و این همان توحید ربوبیت است که اقتضا می­ کند عبادت را در او منحصر کنند، و این خود رد اعتقاد مشرکین است که می‏ گفتند خدای سبحان تنها خلقت و ایجاد را به عهده دارد، و اما ربوبیت یعنی مالکیت و تدبیر عالم از آن مقربین درگاه او است، و خدای تعالی بعد از ایجاد عالم تدبیر امور آن را به عهده آنان گذاشت، که یا از جنس فرشتگانند، و یا از جنس جن، و یا افراد برجسته ‏ای از انسان. در آیه مورد بحث اشاره کرده به این­که خیر، چنین نیست، و تصریح کرده به این­که ربوبیت هم مانند خلقت مخصوص خدای تعالی است.[۱]

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ ﴿٢

انسان را از خون بسته­ ای آفرید. (٢)

“علق” در اصل به معنی چسبیدن به چیزی است و بنابراین، به خون بسته و همچنین به زالو که برای مکیدن خون به بدن می­چسبد علق گفته­ اند، و از آنجا که نطفه بعد از گذراندن دوران نخستین را در عالم جنین، به شکل قطعه خون بسته چسبنده‏ اى در مى‏ آید که در ظاهر بسیار کم ارزش است، مبدأ آفرینش انسان را در این آیه همین موجود ناچیز مى‏ شمرد، تا قدرت نمائى عظیم پروردگار روشن شود که از موجودى چنان بى ارزش مخلوقى چنین پر ارزش آفریده است. بعضی نیز علق را اشاره به نطفه‎ی نر (اسپرم) می­دانند که شباهت زیادی به زالو دارد، این موجود ذره بینی در آب نطفه شناور است و به سوی نطفه‎ی زن در رحم پیش می­ رود و به آن می­ چسبد و از ترکیب آن دو، نطفه‎ی کامل انسان به وجود می ­آید که این یکی از اعجاز­های علمی قرآن است.[۲] پس انسان، تمام و کامل نمی­ شود، مگر به تدبیر پی در پی خدا که این چیزی جز خلقت پی در پی نیست. (پس ممکن نیست خلقت را از خدا و تدبیر را از غیر او بدانیم) پس خدای تعالی به همان دلیل که خالق انسان است، مدبر او نیز هست، در نتیجه انسان چاره ‏ای جز این ندارد که خدای واحد را رب خود بگیرد.[۳]

اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ ﴿٣

بخوان که پروردگارت از همه کریم­تر است. (٣)

وقتی رسول (ص) فرمود: خواندن  نمی­ دانم، جبرئیل گفت:  پروردگار  تو کسی  است که عطایش فوق عطای دیگران است؛ زیرا دیگران اگر عطایی می­ کنند به خاطر استحقاق می ­کنند، امّا پروردگار تو بدون استحقاق عطا می­کند، علاوه بر این، عطای دیگران هم عطای او است، و بالاخره هر عطایی به او منتهی می‏ شود.[۴]

الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿۴ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ ﴿۵

همان که به وسیله‎ی قلم آموخت (۴) به انسان آنچه را نمی‎دانست یاد داد.(۵)

آیه شریفه در صدد تقویت روح رسول خدا (ص‏) و از بین بردن اضطراب آن حضرت است، اضطرابی که از دستور قبلی به آنجناب دست داده بود، چون دستور خواندن به کسی که امی است، نه سواد خواندن دارد و نه نوشتن، اضطراب­ آور است، گویا فرموده: کتاب پروردگارت را بخوان، کتابی را که او به تو وحی می‏کند، و از این فرمان اضطراب و خوفی به خود راه مده، و چه جای ترسیدن است؟ در حالی که پروردگار اکرم تو آن کسی است که قرائت را به وسیله قلم به انسان آموخت؟ خب، وقتی سواد سواد دارها هم به وسیله قلم است که او آفریده، و در اختیارشان قرار داده، تا منویات خود را بنویسند، چرا نتواند قرائت کتاب خود را بدون وساطت قلم به تو تعلیم دهد؟ آن هم با این­که به تو امر کرده که: بخوان اگر تو را توانای بر خواندن نکرده بود، هرگز امر به آن نمی‏ کرد. بعد از جمله مورد بحث که خطابش به شخص رسول خدا (ص) است، نعمت تعلیم را عمومیت داده، می‏ فرماید: “علم الانسان ما لم یعلم” به جنس انسان چیزهایی را که نمی‏ دانست تعلیم داده، و این خود مزید تقویت است، و رسول خدا را بیشتر دلگرم و خرسند می‏ سازد.[۵]

کَلَّا إِنَّ الْإِنسَانَ لَیَطْغَىٰ ﴿۶ أَن رَّآهُ اسْتَغْنَىٰ ﴿٧

چنین نیست، به یقین آدمی طغیان می­ کند (۶)همین که خود را بی­ نیاز ­بیند.(٧)

این دو آیه رد رفتاری است که انسان در مقابل نعمت‏های الهی از خود نشان می‏دهد، رفتاری که از خلال آیات قبل استفاده می‏شود، چون از آیات بر می‏ آید که خدای تعالی نعمت‏های بزرگی نظیر تعلیم به قلم و تعلیم از طریق وحی را به انسان داده، پس بر انسان واجب است شکر آن را به جای آورد، ولی او به جای شکر، کفران و طغیان می‏کند، و علت طغیانش این است که او خود را بی­ نیاز از پروردگار خود می­داند و نعمت­های بی­شمار او را کفران می­کند و علت این انحراف آن است که انسان به خود و هوس­های نفسانی خود می ­پردازد و به اسباب ظاهری که تنها وسیله‎ی مقاصد اوست دل می­بندد و به هیچ وجه خود را محتاج او نمی­بیند، چون اگر خود را محتاج او می‏دید همین احتیاج وادارش می‏کرد که به یاد او بیفتد، و او را ولی نعمت‏های خود بداند، و شکر نعمت‏هایش را به جای آورد، نتیجه این انحراف این است که در آخر خدا را به کلی فراموش کرده، سر به طغیان برمی­دارد.[۶]

إِنَّ إِلَىٰ رَبِّکَ الرُّجْعَىٰ ﴿٨

به یقین بازگشت به سوی پروردگار تو است. (٨)

حالا که بازگشت همه بهسوی خداست و اوست که جزای اعمال را می­دهد، پس جای آن نیست که انسان خود را بی­ نیاز شمرده و طغیان کند.[۷]

أَرَأَیْتَ الَّذِی یَنْهَىٰ ﴿٩ عَبْدًا إِذَا صَلَّىٰ ﴿١٠

آیا دیدی آن را که نهی می­ کرد؟ (٩) بنده­ ای را هنگامی که نماز  کند (١٠)

مراد از عبدی که نماز می‏خواند به طوری که از آخر آیات بر­می ‏آید رسول خدا (ص) است، چون در آخر آیات آنجناب را از اطاعت آن شخص نهی نموده، امر به سجده ‏اش و به نزدیک شدنش می ‏فرماید. و بنا بر این فرض که سوره مورد بحث اولین سوره نازل شده از قرآن باشد، و نیز بنا بر این­که از اول تا به آخر سوره یک­باره نازل شده باشد، سیاق این آیات دلالت دارد بر این­که رسول خدا (ص) قبل از نزول قرآن نماز می‏ خوانده، و همین معنا دلالت دارد بر این­که آنجناب قبل از رسیدنش به مقام رسالت با نزول قرآن، یعنی قبل از حادثه بعثت، از انبیا بوده، لذا می­ فرماید: مرا خبر ده از کسی که نهی می‏کرد بنده ‏ای را که نماز می‏خواند، و خدا را عبادت می‏کرد و این شخص می‏داند که خدا عمل او را می‏ بیند، و از حال او خبر دارد.[۸] ابوجهل از اطرافیانش سؤال کرد: آیا محمد (ص) در میان شما (برای سجده) صورت به خاک می­گذارد؟ گفتند: آری، گفت: سوگند به آنچه ما به آن سوگند یاد می­کنیم، اگر او را در چنین حالی ببینم، با پای خود گردن او را له می­کنم، به او گفتند: ببین، او در آنجا مشغول نماز خواندن است ! ابو جهل حرکت کرد تا گردن پیامبر (ص) را زیر پاى خود بفشارد، ولى هنگامى که نزدیک آمد عقب نشینى کرده و با دستش گوئى چیزى را از خود دور مى‏کرد !، به او گفتند: این چه وضعى است در تو مى‏ بینیم؟ گفت: ناگهان میان خودم و او خندقى از آتش دیدم و منظره وحشتناک و همچنین بال و پرهائى مشاهده کردم! در اینجا پیغمبر خدا (ص) فرمود: قسم به کسى که جانم در دست او است اگر به من نزدیک شده بود فرشتگان خدا بدن او را قطعه قطعه مى‏کردند و عضو عضو او را مى‏ربودند.[۹]

أَرَأَیْتَ إِن کَانَ عَلَى الْهُدَىٰ ﴿١١ أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَىٰ ﴿١٢ أَرَأَیْتَ إِن کَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ ﴿١٣ أَلَمْ یَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ یَرَىٰ ﴿١۴

چه پنداری اگر او بر هدایت باشد (١١) یا به تقوا دستور دهد. (١٢) مگر ندانی که اگر تکذیب کند و پشت کند (١٣) آیا ندانسته است که  یقینا خدا می­ بیند؟ (١۴)

 به من بگو این طغیانگر چه حالی خواهد داشت، اگر این نمازگزار بر طریق هدایت باشد و مردم را به تقوا دستور دهد؟ آیا نهی کردن چنین شخصی سزاوار است؟ آیا مجازات آن طغیانگر جز آتش دوزخ می­تواند باشد؟ به من بگو اگر این شخص طغیانگر که رهروان راه حق را از نماز و هدایت و تقوا باز می­دارد، اگر تکذیب حق کند و از آن روی گرداند، چه سرنوشت دردناکی خواهد داشت؟ به یقین اگر انسان این را درک کند که عالم محضر خداست و چیزی از اعمال و نیّات آدمی از او پنهان نیست، برنامه‎ی زندگی او به طور کلی تغییر پیدا خواهد کرد.[۱۰]

کَلَّا لَئِن لَّمْ یَنتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِیَهِ ﴿١۵ نَاصِیَهٍ کَاذِبَهٍ خَاطِئَهٍ ﴿١۶

حاشا که اگر دست برندارد موی پیشانیش را گرفته می­ کشانیمش (١۵) موی پیشانی دروغزن خطاکار را (۱۶)

مسأله‎ آن­طور نیست که او پنداشته، او نمی ­تواند چنین کاری کند، سوگند که اگر از این کار زشتش دست برندارد و همچنان بنده‎ی ما را از نماز نهی کند، به طور قطع موی پیشانیش را به شدت خواهیم گرفت و به وضعی ذلت بار او را به سوی عذاب خواهیم کشاند، همان پیشانی که صاحبش دروغگو است و به خطا سخن می­گوید و عمل می­کند.[۱۱] گرفتن ناصیه (موی پیشانی) درجایی گفته می­شود که بخواهند کسی را با ذلت وخواری به سوی بیگاری برند، زیرا دراین حالت، قدرت هرگونه حرکت از او سلب می­شود، و چاره­ ای جزتسلیم ندارد.[۱۲]

فَلْیَدْعُ نَادِیَهُ ﴿١٧ سَنَدْعُ الزَّبَانِیَهَ ﴿١٨

پس او گروهش را بخواند (١٧) ما هم به زودی مأموران دوزخ را بخوانیم. (١٨)

باید این کسی که از نماز نهی می­کند جمع خود را صدا بزند، تا او را از دست ما نجات دهند، ما هم به زودی مأموران دوزخ را که فرشتگانی خشن و پر نیرو هستند صدا می­ زنیم، آن وقت است که یاری هیچ یاری کننده ­ای سودی به حال او نخواهد داشت.[۱۳]

کَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِب۩ ﴿١٩ سجده واجب

زنهار، تو او را اطاعت نکن، و سجده کن وتقرب جوی. (١٩)

آنها می ­خواهند جلوی عبادت تو را بگیرند، امّا چنین نیست که خیال می­کنند تو به حرف­های آنان گوش نکن و همچنان به عبادت خود ادامه بده و به درگاه پروردگارت سجده کن و به این وسیله به او تقرب جوی، یعنی سجده سبب قرب انسان به خداست و به فرموده‎ی رسول خدا (ص) نزدیک­ترین حالت بنده به خدا زمانی است که در سجده است.[۱۴]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۴۸ – ۷۴۶[۱]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۱۵۷ – ۱۵۶[۲]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۴۸[۳]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۴۹[۴]

 –  همان، ص ۷۵۰ – ۷۴۹[۵]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۵۱ – ۷۵۰[۶]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۱۶۵[۷]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۵۳ – ۷۵۲[۸]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۱۶۵[۹]

 – همان، ص ۱۶۷ – ۱۶۶[۱۰]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۵۵ – ۷۵۴[۱۱]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۱۷۲[۱۲]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۷۵۵[۱۳]

 – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۳۴۴[۱۴]