ترجمه و توضیح سوره محمد ۳۸ – ۲۰

وَیَقُولُ الَّذِینَ آمَنُوا لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَ‌هٌ فَإِذَا أُنزِلَتْ سُورَ‌هٌ مُّحْکَمَهٌ وَذُکِرَ‌ فِیهَا الْقِتَالُ رَ‌أَیْتَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَ‌ضٌ یَنظُرُ‌ونَ إِلَیْکَ نَظَرَ‌ الْمَغْشِیِّ عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلَىٰ لَهُمْ ﴿٢٠

و کسانی‎که ایمان آورده‎اند می‎گویند: چرا سوره‎ای نازل نمی­ شود؟ اما وقتی سوره­ ای صریح نازل گردد و در آن سخن از کارزار رود، بیمار دلان را می ­بینی که، مانند کسی که به حال احنضار افتاده به تو می نگرند، و همان سزاوارشان است.(۲۰)

این آیه در مورد مؤمنینی است که ایمان­ شان ضعیف است، ایشان می­ پرسند: چرا سوره ­ای نازل نشد؟ و به این وسیله اظهار رغبت می‎کنند که سوره ­ای جدید نازل شود، وتکالیفی جدید بیاورد، اما وقتی سوره ­ای با بیان روشن و بدون شبهه نازل شد، و درآن مأمور به پیکار و جهاد شدند، ایشان را می­بینی که از شدت ترس به تو نظری می‎افکنندکه محتضر (انسانی که در سکرات مرگ قرار دارد) به اطرافیان خود می­ افکند و سزاورشان هم همین است که به حالت احتضار درآمده بمیرند.

طَاعَهٌ وَقَوْلٌ مَّعْرُ‌وفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ‌ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّـهَ لَکَانَ خَیْرً‌ا لَّهُمْ ﴿٢١

فرمان­ پذیری و سخنی شایسته و هنگامی که کار قطعی شد، اگر با خدا راست می­ گفتند برای­شان بهتر بود (۲۱)

می­ فرماید: فرمان پیکار و جهادی که دراین سوره بیان شد، طاعتی است که مؤمنین مکلّف به پذیرش‎ آن هستند، و قولی معروف است، یعنی واجب شدن پیکار و جهاد و امر به دفاع از جامعه­ ی اسلامی به منظور خنثی کردن نقشه‎ی دشمن سخنی پسندیده است، که همه‎ی عقلا آن را می­ پسندند. پس اگر ایشان در هنگامی که تکلیف جدی می­ شود و فرمان جهاد قطعیت می­ یابد، در ایمان­ شان به خدا صداقت نشان دهند و او را اطاعت کنند، برای آنها بهتر است.

 فَهَلْ عَسَیْتُمْ إِن تَوَلَّیْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِی الْأَرْ‌ضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْ‌حَامَکُمْ ﴿٢٢ أُولَـٰئِکَ الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللَّـهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمَىٰ أَبْصَارَ‌هُمْ ﴿٢٣

پس اگر روی گردانید، آیا جز این انتظار می­ رود که در زمین تباهی کنید و قطع رحم نمایید؟ (۲۲) این­ها کسانی هستند که خدا لعنت­ شان کرده و گوش­ هایشان را کر و چشم­ هایشان را کور نموده است (۲۳)

خطاب در این آیه به همان کسانی است که در دل ­هاشان مرض است، و از رفتن به جهاد در راه خدا بهانه­ جویی می­ کردند. پس ایشان را توبیخ می­ کند که اگر از جهاد روی برگردانید، این توقع و انتظار از شما می­رود که دست به فساد در زمین بزنید، و با قتل و غارت و هتک حرمت نوامیس، و بر سر متاع دنیا قطع رحم کنید. سپس مفسدین در زمین و قطع کنندگان رحم را چنین توصیف کرده که خدا لعنت­شان کرده، و کرشان ساخته دیگر سخن حق را نمی­ شنوند، و چشم­ شان را کور کرده دیگر حق را نمی­ بینند چون در واقع دیده آدمی که کور نمی­ شود، بلکه دل­ هایی که در سینه­ هاست کور می­ گردد.

 أَفَلَا یَتَدَبَّرُ‌ونَ الْقُرْ‌آنَ أَمْ عَلَىٰ قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا ﴿٢۴

آیا در قرآن تدبر نمی­ کنند یا بر دل ­هایشان خود قفل ها زده­ اند (۲۴)

علت واقعی انحراف این گروه ضعیف الایمان را بیان می­ کند که یا به خاطر این است که در قرآن و احکامش تدبر نمی­ کنند، و یا بر اثر هواپرستی و اعمالی که از قبل انجام داده­اند، قفل بر دل­ هاشان نهاده شده است، بنابراین؛ هیچ حقیقتی در آن نفوذ نمی­ کند. یعنی انسان برای رفتن هم محتاج چراغ است و هم چشم بینا، و این گروه یا قرآن را به عنوان چراغ قبول ندارند، و یا خودشان نابینایند و نمی­ توانند از این چراغ بهره­ گیرند.

إِنَّ الَّذِینَ ارْ‌تَدُّوا عَلَىٰ أَدْبَارِ‌هِم مِّن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّیْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَىٰ لَهُمْ ﴿٢۵

بی‎گمان، کسانی که پس  از آن که راه  هدایت  برایشان روشن شد، پشت کردند، شیطان آنها را فریفت و آرزوی­ شان را دراز کرد (۲۵)

آیه درباره همان کسانی است که نزدیک آمدند و دلایل حقانیت رسول را به روشنی دیدند و شنیدند، اما به خاطر گناهان­ شان تحت تأثیر وسوسه­ های شیطان قرار گرفتند، و او هم زشتی­ ها را برای آنها زیبا جلوه داد و به آرزوهای دور و دراز که انسان را مشغول می­ کند فریفت، بنابراین؛ آنها نیز از حق بازمانده و بعد از روشن شدن حق به آن پشت کردند.

 ذَٰلِکَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِینَ کَرِ‌هُوا مَا نَزَّلَ اللَّـهُ سَنُطِیعُکُمْ فِی بَعْضِ الْأَمْرِ‌ وَاللَّـهُ یَعْلَمُ إِسْرَ‌ارَ‌هُمْ ﴿٢۶

این بدان سبب است که آنها به کسانی که نزول قرآن از جانب خدا را مکروه می­ داشتند،گفتند: به زودی در برخی‎ کارها شما را اطاعت خواهیم کرد. و خداوند همداستانی سرّی آنها را می­ داند (۲۶)

م ی­فرماید: علت این که شیطان بر مرتدین تسلط دارد، این است که با کفار همکاری م ی­کنند، و به ایشان وعده ­ی اطاعت می­دهند، اما چون اطاعت کامل از آنها را به ضرر خود می­ دیدند، لذا؛ به طور سرّی به کفار قول می­دهند در پاره­ ای امور یعنی تا آن حدی که برایمان خطری نداشته باشد ازشما اطاعت می­ کنیم، آنگاه این سرّ خود را پنهان داشتند، تا فرصت مناسب پیدا شود، اما خداوند تهدید می­ کند که از تمام مخفی‎ کاری­ها و اسرار آنها آگاه است، و به موقع آنها را مجازات خواهد کرد.

 فَکَیْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِکَهُ یَضْرِ‌بُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَ‌هُمْ ﴿٢٧ ذَٰلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّـهَ وَکَرِ‌هُوا رِ‌ضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ ﴿٢٨

پس چگونه ­اند هنگامی که فرشتگان  جان­شان را می ­گیرند در حالی که بر صورت و پشت­ هایشان می­ کوبند (۲۷) این بدان سبب است که آنها از آنچه خدا را به خشم آورده پیروی کردند و از خرسندیش کراهت داشتند پس اعمال­ شان را نابود کرد (۲۸)

این آیه نتیجه­ گیری از مطالب قبل است، می ­فرماید: این شرح حال منافقین است در امروز، که بعد از روشن شدن هدایت باز هرچه می ­خواهند می‎کنند، حال ببین در هنگامی که ملائکه جان­ شان را می­ گیرند و به صورت و پشت­ شان می­ کوبند چه حالی دارند. به صورت­ شان می ­زنند چون رو به دشمنان خدا کردند، و به پشت آنها می­ زنند چون به آیات حق پشت کردند. این به خاطر آن است که آنها از آنچه خدا را به خشم می­ آورد پیروی کردند، و از آنچه موجب خشنودی خداست کراهت داشتند، بنابراین؛ اعمال­ شان را حبط و نابود کرد، و چون دیگر عمل صالحی برایشان نمانده پس با عذاب خدا بدبخت و شقی می­ شوند.

 أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَ‌ضٌ أَن لَّن یُخْرِ‌جَ اللَّـهُ أَضْغَانَهُمْ ﴿٢٩ وَلَوْ نَشَاءُ لَأَرَ‌یْنَاکَهُمْ فَلَعَرَ‌فْتَهُم بِسِیمَاهُمْ وَلَتَعْرِ‌فَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّـهُ یَعْلَمُ أَعْمَالَکُمْ ﴿٣٠

آیا کسانی که در دل­ هایشان بیماری است، پنداشته ­اند که خدا هرگز کینه­ هایشان را فاش نخواهد کرد (۲۹) و اگر می­ خواستیم، قطعا آنها را به تو نشان می ­دادیم و در نتیجه ایشان را به سیمای­ شان می­ شناختی، و البته تو آنها را در لحن کلام­ شان می­ شناسی، و خدا از اعمال­تان آگاه است (۳۰)

اگر در تاریخ صدر اسلام دقت شود این معنا را روشن می­ کند، که گروهی از مسلمانان که به رسول خدا ایمان آوردند، اول با ایمانی ضعیف ایمان آوردند، و سپس به سوی نفاق متمایل شدند، و در آخر بعد از ایمان به سوی کفر برگشته­ اند. بنابراین ؛ اگر از این منافقین تعبیر به مؤمنین می­ شود، به سبب ایمان اولیه­ شان می­ باشد. پس معنای آیه این است که: این منافقین که در دل بیمارند گمان کرده ­اند که خدا کینه­ های شدیدشان را نسبت به دین و اهل دین بیرون نمی ­ریزد. ما اگر بخواهیم این افراد بیماردل را به تو نشان داده معرفی می­ کنیم، و علامت ­هایشان را می‎گوییم، تا آنان را بشناسی؛ اما تو به زودی آنان را از طرز سخن گفتن­ شان خواهی شناخت، چون سخن ایشان کنایه دار و با نیش و تعابیر موذیانه است. یعنی ممکن نیست انسان چیزی را در دل داشته باشد، و بتواند برای مدت طولانی آن را پنهان دارد، بلکه سرانجام آن را در اشارات و لحن کلام خود ظاهر می­ سازد. سپس آیه کفار را تهدید و مؤمنین را وعده می­ دهد که، خدا از حقایق اعمال و نیّت­ شان آگاه است، و بر طبق آن نیّات، مؤمنین را پاداش، و غیر مؤمنین را کیفر می­ دهد.

وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّىٰ نَعْلَمَ الْمُجَاهِدِینَ مِنکُمْ وَالصَّابِرِ‌ینَ وَنَبْلُوَ أَخْبَارَ‌کُمْ ﴿٣١

و البته شما را می­ آزماییم تا مجاهدان و صابران شما را معلوم کنیم و گزارش­ های شما را رسیدگی و برملا کنیم (۳۱)

آیه شریفه علت واجب کردن پیکار و جهاد بر مؤمنین را بیان می­ کند، می­ فرماید: علتش این است که خدا می­ خواهد شما را بیازماید، تا معلومتان شود مجاهدان در راه خدا، و صابران در سختی­ های تکالیف الهی چه کسانی هستند. و منظور از “­اخبارکم­” همان اعمال انسان است، که از صاحب عمل سر می­زند، و نشان می­ دهد که او چند مَرده حلاج است، و با آزمودن اعمال، صالحین از طالحین و راستگویان از دروغگویان متمایز می­ شوند. و باید بدانیم که مراد از دانستن خدای تعالی این نیست که چیزی را که نمی­ داند، بداند، بلکه منظور برملا شدن باطن بندگان است.

 إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا وَصَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّـهِ وَشَاقُّوا الرَّ‌سُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُمُ الْهُدَىٰ لَن یَضُرُّ‌وا اللَّـهَ شَیْئًا وَسَیُحْبِطُ أَعْمَالَهُمْ ﴿٣٢

همانا کسانی که کافر شدند و از  راه  خدا  بازداشتند، و پس از آن که راه هدایت برایشان روشن شد، با رسول خدا (ص) درافتادند، هرگز به خدا گزندی نمی­ رسانند، و به زودی اعمال­ شان را تباه می­ کند (۳۲)

آیه شریفه همه‎ی کسانی را که از راه خدا جلوگیری می­کنند، و با رسول او دشمنی می­ ورزند را شامل می­ شود، چیزی که هست در این آیه کفار مکه مورد بحثند، چون آنها با رسول خدا (ص) به شدیدترین وجهی آن هم بعد از آن که حق و هدایت برایشان روشن گردید، دشمنی ورزیدند. می­ فرماید: این کفار هیچ ضرری به خدا نمی ­زنند، چون نقشه­ هایی‎که علیه خدا می­کشند ضررش به خودشان برمی­ گردد، و به زودی اعمال­ شان را بی­ نتیجه می­ کند و نیرویی که برای نابودی اساس دین مصرف می­ کنند، و آنچه برای خاموش کردن نور خدا به کار می­ب ندند، هدر می ­رود.

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّـهَ وَأَطِیعُوا الرَّ‌سُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَکُمْ ﴿٣٣

ای ‎کسانی که ایمان آوردید! خدا و رسولش را اطاعت کنید و اعمالتان را باطل نکنید (۳۳)

در این ‎آیه روی سخن با مؤمنین است، می­ فرماید: مؤمنین باید هم با عمل به احکامی که در قرآن آمده، خدا را اطاعت کنند، و هم رسول خدا (ص) را اطاعت کنند و از دستوراتی که ایشان به عنوان ولیّ مسلمین و زمامدار جامعه‎ی دینی صادر فرموده، پیروی نمایند. و سپس به ایشان هشدار می ­دهد که اگر از این دو نوع دستور سر باز زنند، اعمال­ شان حبط و نابود می­ شود. پس مراد از اطاعت خدا در این آیه، اطاعت او در احکام مربوط به جنگ و جهاد است، و مراد از اطاعت رسول، اطاعت او در هر دستوری است که آن­جناب مأمور به ابلاغ آن شده، و هر دستوری که به عنوان ولّی امر مسلمین درباره مقدمه­ ی جنگ صادر فرمودند، و مراد از باطل نکردن اعمال، تخلف نکردن از حکم جنگ و جهاد است، آن­طور که منافقان و مرتدین تخلف کردند.

 إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا وَصَدُّوا عَن سَبِیلِ اللَّـهِ ثُمَّ مَاتُوا وَهُمْ کُفَّارٌ‌ فَلَن یَغْفِرَ‌ اللَّـهُ لَهُمْ ﴿٣۴

قطعا کسانی که کفر ورزیدند و مانع راه خدا شدند، سپس در حال کفر مردند، خداوند آنها را هرگز نخواهد بخشید (۳۴)

این آیه علت آیه قبل را بیان می­ کند، و می­ فرماید: شما مؤمنین، اگر خدا و رسول را اطاعت نکنید، و اعمال خود را با پیروی روشی که خدا را به خشم می­ آورد باطل کنید، و از رضوان خدا کراهت داشته باشید، نتیجه ­اش این می­ شود که به کفار خواهید پیوست، کفاری که جلوگیر راه خدایند، و بعد از مردن این چنینی تا ابد مغفرتی برای آنها نیست.

 فَلَا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّـهُ مَعَکُمْ وَلَن یَتِرَ‌کُمْ أَعْمَالَکُمْ ﴿٣۵

پس سست نشوید و به آشتی نخوانید، درحالی که شما برترید و خدا با شماست و هرگز کارهای شما را ناقص نخواهد گذاشت (۳۵)

این آیه نتیجه­ ی آیه قبل را بیان می­ فرماید، که وقتی راه اطاعت نکردن خدا و رسول او و ابطال اعمال شما چنین راهی است، و کار شما را به محرومیت ابدی از آمرزش خدا می‎کشاند، پس چه جای سستی و ضعف به خرج دادن درجهاد است؟ و هرگز مشرکین را به صلح و متارکه­ ی جنگ دعوت نکنید در حالی که شما غالبید و خدا یاور شما علیه ایشان است، و چیزی از اجر شما را کم نمی ­کند، بلکه اجرتان را به طور کامل به شما می­ دهد. و درآیه­ ی شریفه مؤمنین را به غلبه و پیروزی وعده می­ دهد، البته به شرطی که مؤمنین خدا و رسول را اطاعت کنند.

 إِنَّمَا الْحَیَاهُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَ‌کُمْ وَلَا یَسْأَلْکُمْ أَمْوَالَکُمْ ﴿٣۶

زندگی دنیا جز بازیچه و بیهودگی نیست و اگر ایمان بیاورید و تقوا پیشه کنید پاداش شما را می­ دهد و اموال شما را نمی­ خواهد (۳۶)

در این آیه با بیان حقیقت زندگی دنیا و آخرت، مؤمنین را ترغیب می­ کند به زندگی آخرت، و از دل دادن به دنیا نهی می‎کند، و می­فرماید: زندگی دنیا بازیچه و سرگرمی است؛ اما اگر ایمان آورید، و با اطاعت خدا و رسول تقوا به خرج دهید، خدا پاداش­ هایتان را می ­دهد، و به ازای آنچه به شما می ­دهد مالی از شما نمی­ خواهد، آنچه را هم تحت عنوان زکات و صدقه دادید، سودش عاید خودتان می­ گردد، و به کار تأمین استقلال و امنیت و رفاه کشورتان می ­آید، والّا خدا و رسولش از این اموال بی ­نیازند.

إِن یَسْأَلْکُمُوهَا فَیُحْفِکُمْ تَبْخَلُوا وَیُخْرِ‌جْ أَضْغَانَکُمْ ﴿٣٧

اگراز شما مالی طلب کند، و اصرار نماید، بخل می­ ورزید وکینه­ های شما را برملا می­ سازد (۳۷)

می ­فرماید: خدا از شما پول­ هایتان را نمی­ خواهد، چون اگر همه اموال شما را طلب کند مشقت بزرگی به شما تحمیل کرده، و آن وقت حاضر نمی­ شوید چیزی بدهید، چون اموالتان را دوست دارید، و این باعث می­ شود که کینه ­های درونی­تان بیرون  بریزد و گمراه  شوید. (یعنی خشم و کینه خدا را به دل می­ گیرید)

 هَا أَنتُمْ هَـٰؤُلَاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنفِقُوا فِی سَبِیلِ اللَّـهِ فَمِنکُم مَّن یَبْخَلُ وَمَن یَبْخَلْ فَإِنَّمَا یَبْخَلُ عَن نَّفْسِهِ وَاللَّـهُ الْغَنِیُّ وَأَنتُمُ الْفُقَرَ‌اءُ وَإِن تَتَوَلَّوْا یَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَیْرَ‌کُمْ ثُمَّ لَا یَکُونُوا أَمْثَالَکُم ﴿٣٨

آگاه باشید! این شماها هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می­ شوید، سپس برخی از شما بخل ورزد. و هرکس بخل ورزد، فقط در حق خود بخل ورزیده. و خدا بی ­نیاز است و شما نیازمندید. و اگر روی برگردانید، خداوند قومی غیر از شما را جانشین می ­کند که آنها مثل شما نیستند (۳۸)

می ­فرماید: اگر خدا همه­ ی اموال شما را طلب کند، شما دچار بخل خواهید شد، به شهادت این که خود شما، آری خود شما وقتی دعوت می­ شوید که در راه خدا انفاق کنید، با این که انفاق پاره­ ای از مال است، بعضی از شما بخل می­ ورزید، البته هرکس بخل بورزد در حقیقت خیر را از خودش بریده، چون اگر خدا از ایشان مالی طلب می­کند برای این است که خود صاحب مال بهره مند شود، زیرا در انفاق خیر دنیا و آخرت ایشان است، پس اگر از انفاق خودداری کنند از خیر خود مضایقه کرده ­اند، و الّا بی­نیاز واقعی تنها خداست و نه شما. سپس به مؤمنین هشدار می­ دهد که اگر ایمان بیاورید، و تقوا پیشه کنید، پاداش­ هایتان را می­ دهد، و اگر روبرگردانده پشت کنید، خداوند به جای شما قومی دیگر می­ آورد، و آنان را موفق به ایمان می­ کند، تا مثل شما نباشند، بلکه ایمان بیاورند، و تقوا داشته باشند، و در راه او انفاق کنند.