ترجه و توضیح سوره الفیل

بسم الله الرحمن الرحیم

به نام خداوندی که رحمت عامّش شامل همه و رحمت خاصّش از آن مؤمنین است.

أَلَمْ تَرَکَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ ﴿١

آیا ندیدی که پروردگارت با اصحاب فیل چه کرد؟ (١)

لشگریان ابرهه با تمام تجهیزاتی که آماده ساخته بودند تا خانه‎ی خدا را ویران سازند، اما خداوند با لشگری کوچک و ناچیز از پرندگان آنها را در هم کوبید، تا ضعف و ناتوانی این انسان مغرور را در برابر قدرتش آشکار کند؟ تعبیر به ا لم تر (آیا ندیدى؟) با این­که این حادثه زمانى رخ داد که پیامبر (ص‏) دیده به جهان نگشوده بود، و یا مقارن تولد آن حضرت بود به خاطر آن است که حادثه مزبور بسیار نزدیک به عصر پیغمبر اکرم (ص‏) بود و به علاوه به قدرى مشهور و معروف و متواتر بود که گوئى پیغمبر با چشم مبارکش آن را مشاهده کرده بود، و جمعى از معاصران پیامبر مسلما آن را با چشم خود دیده بودند. به هر حال اهمیت این حادثه بزرگ به قدرى بود که آن سال را عام الفیل (سال فیل) نامیدند و مبدأ تاریخ عرب شناخته شد. و در همین سال مطابق مشهور پیامبر (ص) تولد یافت، و جهان به نور وجودش روشن شد.[۱]

أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ ﴿٢

آیا نقشه‎ی آنها را باطل نساخت؟ (٢)

آنها قصد داشتند خانه کعبه را خراب کنند، به این امید که به کلیساى یمن مرکزیت بخشند، و تمام قبائل عرب را متوجه آنجا سازند، اما آنها نه تنها به مقصد خود نرسیدند، بلکه این ماجرا که آوازه ‏اش در تمام جزیره عربستان پیچید بر عظمت مکه و خانه کعبه افزود، و در دل­هاى مشتاقان را بیش از پیش متوجه آن ساخت و به آن دیار امنیت بیشترى بخشید. و منظور از تضلیل که همان گمراه ساختن است این است که آنها هرگز به هدف خود نرسیدند.[۲]

وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْرًا أَبَابِیلَ ﴿٣ تَرْمِیهِم بِحِجَارَهٍ مِّن سِجِّیلٍ ﴿۴

و بر سر آنها پرندگان  گروهی را  فرستاد (٣) آنها را با سنگ­هایی کلوخین هدف می­گرفتند. (۴)

ابابیل بر خلاف آنچه در زبان­هاى مشهور است نام آن پرنده نبود، بعضى آن را به معنى جماعات متفرقه دانسته‏ اند، به این معنى که پرندگان مزبور گروه، گروه از هر طرف به سوى لشکر فیل آمدند. به هر حال طیر در اینجا معنى جمعى دارد و این دو واژه طیر و ابابیل مجموعا به معنى پرندگان گروه گروه است (نه اینکه ابابیل نام آن پرندگان باشد). آنها پرندگانی کوچک شبیه به پرستو بودند. هر یک از این پرندگان کوچک سه سنگریزه به اندازه نخود یا کوچکتر با خود داشتند، که یکی را با منقار و دو تا را با پاهای خویش حمل می­کردند و این سنگ­های کوچک بر هر کس فرود می ­آمد او را هلاک می­کرد.[۳]

فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَّأْکُولٍ ﴿۵

و آنها را مانند کاه خرد شده گردانید. (۵)

“عصف مأکول” به معنای پوست زراعتی است مانند غلاف نخود و لوبیا و یا گندمی که دانه هایش را خورده باشند. و منظور آیه این است که، اصحاب فیل بعد از هدف­گیری این پرندگان به صورت جسدهایی بی روح درآمدند، یا این است که سنگریزه ­ها به درون دل اصحاب فیل فرو رفته، اندرون­شان را سوزانید.[۴]

 – همان، ص ۳۳۵[۱]

 – نمونه، ج ۲۷، ص ۳۳۶[۲]

 – همان، ص ۳۳۷ – ۳۳۶[۳]

 – المیزان، ج ۲۰، ص ۸۳۱[۴]