ترجمه و توضیح سوره فصلت ۴۶ – ۲۵

 وَ قَیَّضْنَا لَهُمْ قُرَ‌نَاءَ فَزَیَّنُوا لَهُم مَّا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِم مِّنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ  إِنَّهُمْ کَانُوا خَاسِرِ‌ینَ ﴿٢۵

و برای آنها همدم­ هایی گماشتیم که آنچه در پیش روی خود و آنچه پشت سرشان داشتند در نظر آنها بیاراستند، و بر آنها نیز همان  عذابی که بر سر پیشینیان آنها از جن و انس آمده بود محقق شد، همانا آنها زیانکار بودند. (۲۵)

آیه شریفه اشاره به این است که کفار استعداد این را داشتند که ایمان بیاورند، و تقوا پیشه کنند، و در نتیجه خدای تعالی برای آنها همنشین­ هایی معین کند، که ایشان را بیش از پیش هدایت کنند، همچنان که آیه: (« ۲۲/ مجادله» خدا ایمان را در دل­های ایشان نوشته بود، و به روحی هم از ناحیه خود تأییدشان کرد)، از این تأیید خبر می­دهد. امّا آنها با داشتن چنین استعدادی کفر ورزیدند، و مرتکب فسق شدند، و خدای تعالی به جای آن همنشین­ ها، همنشین­ های دیگر از شیطان­ ها برایشان قرار داد، تا همراه آنان باشند، و این را به عنوان مجازات در مقابل کفر و فسوق­ شان قرار داد. لذا آن همنشین­ های بد هم گناهان را برای آنها زینت دادند و هم سنت­ های زشتی را که در مردم و برای بعد از خود باب کردند. و شاید هم مراد این باشد که هم لذت­های مادی را که داشتند در نظرشان جلوه دادند، و هم آنها را که آرزومند بودند داشته باشند، و در آینده به دست آورند. به سبب این وضعیتی که داشتند فرمان عذاب الهی صادر شد و به سرنوشت اقوام گمراهی از جنّ و انس که قبل از آنها می­ زیستند، گرفتار شدند، چون آنها زیانکار بودند.[۱]

 وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا لَا تَسْمَعُوا لِهَـٰذَا الْقُرْ‌آنِ وَالْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ ﴿٢۶

و کسانی که کافر شدند گفتند: به این قرآن گوش ندهید و در آن هیاهو کنید تا غلبه یابید. (۲۶)

این آیه دلالت می­کند بر نهایت عجز کفار در مبارزه علیه قرآن، آنها پس از آن که نتوانستند کلامی مثل قرآن بیاورند یا با دلایل­ شان جلوی نفوذ آن را بگیرند، کارشان به جایی رسید که به یکدیگر سفارش کردند: گوش به قرآن ندهید و هرجا قرآن خوانده می­شود با راه انداختن جنجال و سروصدا مانع رسیدن صدای قرآن به گوش افراد شوید تا شاید اثر آن از بین برود و به این ترتیب بر قرآن غلبه پیدا کنیم.[۲]

 فَلَنُذِیقَنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا عَذَابًا شَدِیدًا وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِی کَانُوا یَعْمَلُونَ ﴿٢٧

 و قطعا کسانی را که کافر شدند عذابی سخت می­ چشانیم، و حتما آنها را به بدتر از آنچه می­ کردند جزا می­دهیم. (۲۷)

می­فرماید: مجازات این کفار آنست که قطعا ما به آنها عذاب شدیدی می ­چشانیم، خواه در دنیا و خواه در آخرت، و آنها را به بدترین اعمالی که پیوسته انجام می­دادند کیفر می ­دهیم، یعنی اگر جزایی به آنها می­دهیم بر اساس جزای بدترین عملشان می­ دهیم، نه مطابق بقیه­ ی اعمال بد آنها.[۳]

ذَٰلِکَ جَزَاءُ أَعْدَاءِ اللَّـهِ النَّارُ‌  لَهُمْ فِیهَدَارُ‌ الْخُلْدِ  جَزَاءً بِمَا کَانُوا بِآیَاتِنَا یَجْحَدُونَ ﴿٢٨

آری، سزای دشمنان خدا همان آتش است که در آن  منزل  همیشگی دارند،  به سزای این که آیات ما را انکار می­ کردند. (۲۸)

این است کیفر دشمنان خدا که آتش سوزان جهنم است، امّا نه آتشی موقتی و زودگذر؛ بلکه آتش به همه­ ی آنها احاطه دارد، و هر یک از ایشان در درون آتش خانه­ ای مخصوص به خود دارد، که در آن جاودانند. آنها گرفتار این عذاب شوند به خاطر این که آیات تکوینی و تشریعی ما را علی رغم علمی که داشتند از روی لجاجت و غرور انکار می ­کردند.[۴]

 وَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا رَ‌بَّنَا أَرِ‌نَا اللَّذَیْنِ أَضَلَّانَا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنسِ نَجْعَلْهُمَا تَحْتَ أَقْدَامِنَا لِیَکُونَا مِنَ الْأَسْفَلِینَ ﴿٢٩

و کسانی که کفر ورزیدند، گویند: پروردگارا! آن دو گروه از جن و انس را که ما را گمراه کردند به ما نشان ده تا آنها را زیر پاهایمان نهیم تا از پست­ ترین ­ها شوند. (۲۹)

این حکایت کلامی است که کفار در داخل آتش می­ گویند، و از خدای تعالی درخواست می­کنند: که پیشوایان گمراهی جنّی و انسی شان را نشان ایشان بدهد، تا آن را زیر پای خود لگدمال و ذلیل کنند، و به همین مقدار عذاب­ شان را بیشتر کنند، چون در ادامه می­گویند: تا از پست ­ترین مردم شوند.[۵]

إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَ‌بُّنَا اللَّـهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلَائِکَهُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُ‌وا بِالْجَنَّهِ الَّتِی کُنتُمْ تُوعَدُونَ ﴿٣٠

بی­ گمان، کسانی که گفتند: پروردگار ما خداست، سپس ایستادگی کردند، فرشتگان بر آنها نازل می­شوند که بیم مدارید و غمگین مباشید و مژده باد شما را به بهشتی که وعده داده می­ شدید. (۳۰)

این آیه شریفه و آیه بعدش حسن حال مؤمنین را بیان می­کند، و از آینده ­ای که در انتظار مؤمنین است خبر می­دهد، کسانی که می­گویند: پروردگار ما الله است، و سپس بر این گفته خویش می­ ایستند و کمترین انحرافی پیدا نمی ­کنند، ملائکه به استقبال ایشان می­ آیند، و آنها را دل داری می­دهند که نترسید و غمگین نباشید، یعنی از عذاب یا محروم شدن از بهشت نترسید، و از آثار گناهانی که به خاطر سهل انگاری مرتکب شدید، غمگین نباشید، چون خدای تعالی گناهان شما را آمرزیده، و عذاب از شما برداشته شده، آن گاه به بهشتی که وعده داده شده ­اند بشارت­ شان می­دهند.[۶]

 نَحْنُ أَوْلِیَاؤُکُمْ فِی الْحَیَاهِ الدُّنْیَا وَفِی الْآخِرَ‌هِ  وَلَکُمْ فِیهَا مَا تَشْتَهِی أَنفُسُکُمْ وَلَکُمْ فِیهَا مَا تَدَّعُونَ ﴿٣١ نُزُلًا مِّنْ غَفُورٍ‌ رَّ‌حِیمٍ ﴿٣٢

ما در زندگی دنیا و در آخرت مددکاران و دوستان شماییم، و هرچه دلتان بخواهد، درآنجا برای شما فراهم است، و هرچه در آنجا خواستار باشید خواهید داشت.(۳۱) سفره ­ای از جانب خدای آمرزنده­ ی مهربان. (۳۲)

 ملائکه به مؤمنین می­گویند: همان گونه که در دنیا یار و مددکار شما بودیم، در آخرت نیز این چنین هستیم و هرگز شما را تنها نمی­گذاریم. یعنی همان­طور که کفار همنشین­ هایی از شیاطین داشتند، مؤمنین نیز اولیایی از فرشتگان دارند، که آنها را در دنیا و آخرت حمایت می­کنند. سپس می­فرماید: در بهشت هیچ قید و شرطی درکار نیست، هم نعمت­های مادی و هم آنچه از مواهب معنوی طلب کنید در اختیار شماست. شما مؤمنین، مهمان خدا در بهشت جاویدان او هستید، و همه­ ی این نعمت­ها به عنوان پذیرایی یک میزبان بخشنده و مهربان به یک مهمان گرامی ارزانی شده است.[۷]

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِّمَّن دَعَا إِلَى اللَّـهِ وَعَمِلَ صَالِحًا وَقَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ ﴿٣٣

کیست خوش گفتارتر از آن کسی که به سوی خدا دعوت می­ نماید و کار نیک کند، و گوید: من از مسلمانانم. (۳۳)

این آیه شریفه منصل است به آیه ۲۶، برای این که کفار همان­ طور که با قرآن دشمنی داشتند، با رسول خدا (ص) نیز دشمنی می­کردند، بنابراین خدای تعالی در آیه­ ی شریفه مورد بحث آن جناب را تأیید می­ کند، به این که سخن تو یعنی دعوتت بهترین سخن است. پس در این آیه روی سخن با رسول خدا (ص) است، هرچند که لفظ آیه عمومیت دارد، و شامل همه کسانی می­شود که به سوی خدا دعوت می­کنند. لذا؛ می­فرماید: اگر کسی اعتقاد به اسلام داشته باشد، و خودش هم عمل صالح انجام دهد، آنگاه به سوی خدا دعوت کند، سخنش أحسن القول خواهد بود، برای این که أحسن القول عبارت است از سخنی که به حقیقت نزدیک­تر، و نیز سودمندتر باشد، و هیچ کلمه­ ای به حق نزدیک­تر و سودمندتر از کلمه توحید نیست، برای این که این کلمه آدمی را به سوی سعادتش رهنمون می­شود.[۸]

وَلَا تَسْتَوِی الْحَسَنَهُ وَلَا السَّیِّئَهُ  ادْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَیْنَکَ وَبَیْنَهُ عَدَاوَهٌ کَأَنَّهُ وَلِیٌّ حَمِیمٌ ﴿٣۴ وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِینَ صَبَرُ‌وا وَمَا یُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِیمٍ ﴿٣۵

و نیکی با بدی یکسان نیست بدی را با آنچه نیکوتر است دفع کن، ناگاه همان کسی که بین تو و او دشمنی بود، چون دوستی صمیمی گشته است. (۳۴) و این جز به کسانی که شکیبند عطا نشود، و آن را جز کسی که دارای بهره­ ی بزرگ است به دست نیاورد. (۳۵)

در این آیه می­فرماید: روش دعوت به سوی خدا باید طوری باشد که، بیشترین تأثیر را بر دل­ها بگذارد؛ مسلماً دعوت به سوی خدا با داشتن خصلت نیک، از نظر تأثیر در دل­ها، با داشتن خصلت بد یکسان نیست، کسی که با خصلت­ های نیک دعوت می­کند و از سلاح تقوا و محبت استفاده می­کند، تأثیر بیشتری را به جا می ­گذارد؛ پس باید بدی را به بهترین راهش دفع کرد، یعنی این که بدی (هر باطلی) را با خصلتی که مقابل آنست دفع کرد، مثلاً جهل را با حلم و بدی را با عفو، و خلاصه هر بدی را با خوبی مناسب آن دفع کرد. پس وقتی تو تمام بدی­ها و باطل­ها را به بهترین وجه دفع کردی، ناگهان خواهی دید همان دشمنت آن چنان دوست تو می­شود که گویی علاوه بر دوستی شفقت و محبت زیاد هم دارد. در ادامه خدای تعالی، دفع به أحسن را تعظیم و مدح کرده می­فرماید: این سفارش را نمی­پذیرد مگر آنهایی که دارای صفت صبرند، و آنهایی که بهره­ ای عظیم از کمال انسانیت و خصال نیک (ایمان، تقوا، اخلاق) دارند. [۹]

 وَإِمَّا یَنزَغَنَّکَ مِنَ الشَّیْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّـهِ  إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ ﴿٣۶

و اگر از جانب شیطان دست­خوش وسوسه ­ای شدی، به خدا پناه ببر که او خود شنوای داناست. (۳۶)

علامه می­فرماید: اگر مخاطب رسول خدا (ص) باشد، چون وساوس و تسویلات شیطانی در آنجناب راه ندارد، امکان دارد که آن خبیث با وسوسه مردم، یعنی کفار و معاندینی که آنجناب دعوت شان می­کرده، امور را علیه ایشان دگرگون سازد، مثلا زحمات آنجناب را خنثی نموده، و در کفر و دشمنی و آزار پیامبر، آتش­شان را تیزتر کند، و نتیجه­ اش این شود که دفع به أحسن آنجناب کمتر مؤثر بیفتد. امّا اگر آیه همه مردم را مخاطب قرار داده باشد، این امکان وجود دارد که شیطان و شیطان صفتان برای خنثی کردن این روش دعوت، شعارهایی را مانند «خون را باید با خون شست و نیز ترحم بر پلنگ تیز دندان ستمکاری بود بر گوسفندان» سر بدهند. در مقابل این وسوسه­ ها و سیخونک زدن­ها به خدا پناه ببر،که او شنوای سخنان تو، و دانای به اعمال تو است.[۱۰]

وَمِنْ آیَاتِهِ اللَّیْلُ وَالنَّهَارُ‌ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ‌  لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلَا لِلْقَمَرِ‌ وَاسْجُدُوا لِلَّـهِ الَّذِی خَلَقَهُنَّ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ ﴿٣٧

و از آیات خدا شب و روز و خورسید و ماه است. نه برای خورشید سجده­ کنید و نه برای ماه، و خدا را سجده کنید که آنها را خلق کرده، اگر تنها او را م ی­پرستید. (۳۷)

خدای سبحان بعد از آن که روشن کرد که دعوت رسول (ص) بهترین دعوت است، و آنگاه سفارشش کرد به این که بدی­ها را به خصال نیک دفع کند، در این آیه به اصل دعوت که توحیدست باز می­ گردد و می­فرماید: سراسر عالم تحت تدبیر و سرپرستی خداست، پس برای خورشید و ماه سجده نکنید، چون آن دو مخلوق خدایند؛ بلکه خدا را سجده کنید و تنها او را عبادت نمایید. عبادت خدا با عبادت غیر خدا جمع نمی­شود، اگر می­خواهید خدا را عبادت کنید، باید این موجودات نام برده را عبادت نکنید. [۱۱]

فَإِنِ اسْتَکْبَرُ‌وا فَالَّذِینَ عِندَ رَ‌بِّکَ یُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّیْلِ وَالنَّهَارِ‌ وَهُمْ لَا یَسْأَمُونَ ۩ ﴿٣٨{ سجده واجب }

پس اگر تکبر کردند. کسانی که در پیشگاه پروردگار تو هستند، شبانه  روز  او  را نیایش می­کنند و خسته نمی­­شوند. (۳۸)

یعنی اگر این کفار عارشان آمد از این که برای خدای یگانه سجده کنند، هرگز نگران نباش؛ چون کسانی هستند که دایماً و بدون خستگی و ملال او را تسبیح می­گویند، و آنها کسانی هستند که نزد پروردگار تو هستند، که همان فرشتگانند.[۱۲]

وَمِنْ آیَاتِهِ أَنَّکَ تَرَ‌ى الْأَرْ‌ضَ خَاشِعَهً فَإِذَا أَنزَلْنَا عَلَیْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَ‌بَتْ  إِنَّ الَّذِی أَحْیَاهَا لَمُحْیِی الْمَوْتَىٰ  إِنَّهُ عَلَىٰ کُلِّ شَیْءٍ قَدِیرٌ‌ ﴿٣٩

و از نشانه­ های او  این است که تو زمین را افسرده می­ بینی، و چون باران بر آن  فرو فرستیم، به جنبش درآید و گیاه آورد. آری کسی که آن را زنده کرده قطعا زنده کننده­ ی مردگان است. بی تردید او بر هر چیزی تواناست. (۳۹)

آیه شریفه در مقام اثبات معاد است: از آیات او اینست که زمین را خاشع و بی­حرکت می ­یابی، امّا هنگامی که قطره ­های حیات بخش باران را بر آن می­فرستیم به جنبش در می­ آید و نشو و نما می­کند و بلند می­شود. زمین خشک و مرده کجا و این همه آثار حیات پس از بارش باران کجا؟ کدام قدرت است که با نزول چند قطره باران از خاک مرده این همه حرکت جنبش و حیات می­ آفریند؟ این یکی از نشانه ­های علم و قدرت بی پایان پروردگار و علایم وجود ذی­جود اوست. آن کس که این زمین مرده را زنده می­کند، مردگان را نیز در قیامت زنده می­کند، آری او بر همه چیز تواناست، با این حال چگونه نسبت به وقوع معاد در شک هستید؟[۱۳]

 إِنَّ الَّذِینَ یُلْحِدُونَ فِی آیَاتِنَا لَا یَخْفَوْنَ عَلَیْنَا  أَفَمَن یُلْقَىٰ فِی النَّارِ‌ خَیْرٌ‌ أَم مَّن یَأْتِی آمِنًا یَوْمَ الْقِیَامَهِ  اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ  إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ‌ ﴿۴٠

همانا کسانی که در آیات ما به انحراف می­ روند بر ما پوشیده نیستند. آیا کسی که در آتش افکنده می­شود بهتر است یا کسی که روز قیامت آسوده خاطر می ­آید؟ هرچه می ­خواهید بکنید که او به آنچه می­ کنید بیناست. (۴۰)

کلمه «الحاد» به معنای انحراف است، لذا؛ الحاد در آیات خدا، هم شامل آیات تکوینی خدا می­شود، از قبیل خورشید و ماه و غیر آن دو، که مشرکین آنها را آیات خدا می­ شمارند، در عین حال آنها را می ­پرستند، و مرتکب انحراف و الحاد می­شوند، و هم الحاد در آیات وحی و نبوت، که باز مشرکین قرآن کریم را افترای بر خدا: و من درآوری پیامبر اسلام دانسته، و یا غیر مشرکین از فرق ضاله آن را از پیش خود تفسیر نموده و یا به منظور فتنه انگیزی در بین مسلمین تأویلش می­کنند که تمامی این­ها الحاد در آیات خدا است، که تعریف جامعش اینست که آیات الهی را در غیر آن موضعی که دارد وضع می­کنند و از جایی که دارد به جای دیگری می ­برند. قرآن کریم مجازات این­ها را با یک مقایسه، به طور روشن بیان می­ کند: آیا کسی که بدون پناه و شفیعی در آتش افکنده می­شود بهترست یا کسی که در سایه ایمان و در نهایت امن و امان وارد عرصه محشر می­شود؟ یعنی مردم در قیامت دو طایفه ­اند، و طایفه سومی وجود ندارد، یکی آنهایی که در ایمان به خدا و به آیات او استوارند، و دیگری کسانی که درآیات خدا الحاد و انحراف می ­ورزند، و با این تقسیم روشن می­شود که اهل استقامت در روز قیامت در ایمنی قرار دارند. در آخر برای تشدید تهدید کفار می­ فرماید: هر کاری که می ­خواهید بکنید، امّا بدانید خدا به آنچه انجام می­دهید بیناست. [۱۴]

 إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُ‌وا بِالذِّکْرِ‌ لَمَّا جَاءَهُمْ  وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ ﴿۴١

البته کسانی که به این قرآن، وقتی که برایشان آمد، کافر شدند، و قطعا این کتابی شکست ناپذیر است. (۴۱)

یعنی آنهایی که به قرآن کریم و این ذکر الهی، بعد از آمدنش کافر شدند، روز قیامت در آتش خواهند  افتاد. به طور  مسلم  قرآن  کتابی  شکست ناپذیر است  وهیچ چیز بر او غلبه نمی­کند، چون  منطقش محکم و استدلالش  قوی  و تعلیماتش موافق فطرت انسان و برای تمام شئون زندگی اوست.[۱۵]

لَّا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ  تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ ﴿۴٢

که هیچ گونه باطلی نه از پیش رو و نه از پشت سر به آن راه ندارد، از جانب حکیمی ستوده نازل شده. (۴۲)

مراد از جمله (من بین یدیه و لا من خلفه) زمان نزول قرآن و عصرهای بعد از آنست تا روز قیامت. لذا؛ می­فرماید: هیچ­گونه باطلی در هیچ عصر و زمانی در قرآن راه پیدا نمی­کند، و تا روز قیامت در آیات آن تناقضی، و در خبرهایی که داده دروغی، و در معارف و احکام و دستوراتش باطلی نخواهد بود، نه دستخوش دگرگونی می­شود، نه چیزی که از قرآن نیست در آن راه می­ یابد، چون از سوی خدای است که کارش محکم است و هیچ سستی و ضعفی در عملش نیست، حکیمی که به خاطر کمالاتش شایسته هرگونه حمد و ستایش است. [۱۶]

مَّا یُقَالُ لَکَ إِلَّا مَا قَدْ قِیلَ لِلرُّ‌سُلِ مِن قَبْلِکَ  إِنَّ رَ‌بَّکَ لَذُو مَغْفِرَ‌هٍ وَذُو عِقَابٍ أَلِیمٍ ﴿۴٣

به تو گفته نمی­شود مگر آنچه به پیامبران پیش از تو گفته شد، به راستی پروردگار تو، هم دارای مغفرت و هم صاحب عقوبتی دردناک است. (۴۳)

آیه شریفه پیامبر(ص) را دلداری می­دهد: نسبت­های ناروایی که کفار به تو می­-زنند، مانند این که تو ساحر یا مجنون یا شاعری، و یا گفتند همه حرف­هایش بهانه­ای است که بر ما آقایی و سروری کند، همانست که به پیامبران پیش از تو می­زدند. پروردگار تو همان طور که دارای مغفرت است، دارای مجازاتی دردناک نیز هست، پس منتظر باش و کفار نیز منتظر باشند، تا ببینند از ناحیه پروردگارشان چه بر سرشان می­آید، آیا با وجود این نسبت­های ناروایی که به تو می­دهند، خدا با مغفرتش با ایشان معامله می­کند، یا با مجازاتش؟ یعنی آنچه از نیکی و بدی انجام دهید جزایش عیناً به شما می­رسد.[۱۷]

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْ‌آنًا أَعْجَمِیًّا لَّقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آیَاتُهُ  أَأَعْجَمِیٌّ وَعَرَ‌بِیٌّ  قُلْ هُوَ لِلَّذِینَ آمَنُوا هُدًى وَشِفَاءٌ  وَالَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ فِی آذَانِهِمْ وَقْرٌ‌ وَهُوَ عَلَیْهِمْ عَمًى  أُولَـٰئِکَ یُنَادَوْنَ مِن مَّکَانٍ بَعِیدٍ ﴿۴۴

و اگر این را قرآنی غیر عربی کرده بودیم، قطعا می­گفتند: چرا آیه­ های آن روشن بیان نشده است؟ آیا کتاب عجمی و مردمی عربی؟ بگو: این کتاب برای کسانی که ایمان آورده ­اند هدایت و درمان است، و کسانی که ایمان نمی­ آورند در گوش ­هایشان سنگینی است، و آن برای آنها مایه کوری است، آنها از راه دور صدا زده می­شوند. (۴۴)

از بهانه­ های کفار یکی این بود که چرا قرآن به زبان غیر عربی نازل نشد؟ قرآن پاسخ می­ دهد: اگر ما قرآن را اعجمی (غیر عربی و غیر فصیح) می­کردیم، آن وقت کلامش به گونه­ ای بود که مقصودش را به اعراب نمی ­رساند، در این صورت کفار می­ گفتند: چرا آیات قرآن روشن نیست، و پیچیده است، و ما از آن سر در نمی­ آوریم، آیا کتابی اعجمی و گنگ برای مردمی عربی؟ قرآن پاسخ می­دهد، بگو: اثر و خاصیت این کتاب به خاطر عربی بودن آن نیست، بلکه قرآن برای هر کسی که دارای ایمان باشد مایه­ ی هدایت است و شک و اضطرابش را بهبودی می­دهد، امّا برای کسانی که ایمان نمی­ آورند، یعنی آنهایی که گوش­ شان سنگین است، مایه ضلالت و کوری است، که نمی­ توانند راه حق را تشخیص دهند. اینان مانند کسانی هستند که از راه دور صدایشان می­زنند، یعنی چنین کسی نه صدایی را می­ شنود، و نه صاحب صدا را می­بیند، و این مثالی است برای حال کفار، که نه نصیحتی را می­ پذیرند، و نه هیچ استدلالی را قبول می­کنند.[۱۸]

 وَلَقَدْ آتَیْنَا مُوسَى الْکِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِیهِ  وَلَوْلَا کَلِمَهٌ سَبَقَتْ مِن رَّ‌بِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ  وَإِنَّهُمْ لَفِی شَکٍّ مِّنْهُ مُرِ‌یبٍ ﴿۴۵

و به راستی به موسی کتاب را دادیم، پس در آن اختلاف واقع شد. و اگر از جانب پروردگار سخنی نگذشته بود،  قطعا میان آنها حکم می­شد، و مسلما آنها  درباره­ ی آن در شکی حیرت آور قرار داشتند. (۴۵)

آیه شریفه برای دلداری رسول خدا (ص) می­فرماید: از انکار و لجاجت این قوم خیره سر نگران مباش، چون این سابقه­ ی طولانی دارد. ما به موسی کتاب آسمانی دادیم، امّا قومش در آن اختلاف کردند، عده­ ای آن را نپذیرفتند، و عده ­ای دیگر آن را انکار کردند. اگر قبلاً خدا این فرمان را صادر نکرده بود که به کفار مهلت داده شود تا اتمام حجت شوند، در میان آنها داوری می­کرد، و آنها را هلاک می­ساخت، آری قوم حضرت موسی (ع) نسبت به کتاب موسی در شکی حیرت­ آور قرار داشتند.[۱۹]

مَّنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ  وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا  وَمَا رَ‌بُّکَ بِظَلَّامٍ لِّلْعَبِیدِ ﴿۴۶

هرکس کار شایسته کند به سود اوست و هر کس بدی کند به زیان اوست و پروردگار تو نسبت به بندگان ستمکار نیست. (۴۶)

یعنی عمل، بیانگر حال صاحب عمل است، اگر عمل صالح و مفید باشد، خود او هم از آن سود می­ برد، و اگر مضر و بد باشد، خودش از آن متضرر می­گردد، پس این رفتار خدای تعالی که نفع عمل صالح را به صاحبش می­رساند، و او را ثواب می­ دهد، و ضرر عمل بد را نیز به صاحبش می­رساند، و مجازاتش می­کند، هیچ ظلمی نیست. [۲۰]

[۱] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۱۶ – ۶۱۵

[۲] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۰

[۳] -المیزان ، جلد۱۷، ص ۶۲۱

[۴] – همان، ص ۶۲۱

[۵] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۲

[۶] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۳ – ۶۲۲

[۷] – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۰۴۸

[۸] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۵

[۹] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۶

[۱۰] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۸ – ۶۲۷

[۱۱] – المیزان، جلد۱۷، ص ۶۲۸

[۱۲] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۲۹

[۱۳] – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۰۵۰

[۱۴] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۳۶ – ۶۳۵

[۱۵] – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۰۵۰

[۱۶] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۳۸ – ۶۳۷

[۱۷] – همان، ص ۶۳۹ – ۶۳۸

[۱۸] -المیزان، ج ۱۷، ص ۶۴۱ – ۶۳۹

[۱۹] – خلاصه تفاسیر المیزان و نمونه، ص ۱۰۵۱

[۲۰] – المیزان، ج ۱۷، ص ۶۴۱